Najczęściej występującym rodzajem jaskry jest jaskra prosta. Dotyczy ona około 80% chorych. Objawy, które powinny Cię zaniepokoić to: światłowstręt, pogorszenie ostrości widzenia, łzawienie oczu, trudności z przystosowaniem się wzroku do ciemności, widzenie tzw. aureoli przy spoglądaniu na źródło światła, zawężenie pola Zaćma to mętny obszar, który tworzy się w soczewce oka. Zaćma rozwija się powoli i występuje często u osób starszych. Zmętnienie soczewki może powodować dyfrakcję światła wpadającego do oka, co oznacza, że wokół źródeł światła będą widoczne aureole. Inne objawy zaćmy to: niewyraźne widzenie; kłopoty z widzeniem w nocy Odnosi się to do kręgu światła, który jest umieszczony nad lub wokół głowy świętej osoby lub świętego w celu uhonorowаnia jego świętości. Niezliczone obrazy z okresu średniowiecza i renesansu przedstawiają wybitnych mężczyzn i kobiety z niebiańskim światłem aureoli. W dalszej części dzisiejszego artykułu dowiesz się, czym jest nieostre widzenie oraz poznasz podstawowe fakty na temat jego przyczyn i sposobów leczenia. Nieostre widzenie: najważniejsze przyczyny. Poniższa lista pomoże Ci określić, czym spowodowane jest występujące u Ciebie nieostre widzenie i jakie są jego najczęstsze objawy. Jeśli mowa o kształtowaniu opinii o ludziach, produktach czy nawet ideach, początkowe wrażenie często wywiera wpływ na nasze postrzeganie. Jednym z istotnych Aberracje manifestują się również jako olśnienie (glare, starburst) oraz widzenie obwódek wokół źródeł światła (halo) (ryc. 2). Aberracje mogą się ujawniać jako utrzymujące się obniżenie ostrości wzroku pomimo optymalnej korekcji wady wzroku oraz pomimo wykluczenia chorób plamki i nerwu wzrokowego. ostre widzenie (tzw. widzenie centralne), z dru-giej obejmuje jedynie 1 stopień kąta widzenia (P. Jakowski 2004). Taka jest bowiem jego ś średnica (autorzy podają różne wartości). Ob-raz znajdujący się poza dołkiem środkowym wi-dziany jest już znacznie gorzej, a widzenie to nazywa się peryferyjnym. To właśnie dzięki ru- ocena właściwości badanych źródeł światła. 2. PRZEGLĄD ŹRÓDEŁ ŚWIATŁA Od źródeł światła wymagana jest duża sprawność, przy niskim poborze mocy czynnej oraz charakterystyka widmowa kształtem zbliżona do krzywej czułości względnej oka. Zastosowanie dostępnych źródeł światła, #Ginekologia Popraw komfort swojego życia intymnego i pozbądź się kompleksów ‍♀ Z pomocą przychodzi ginekologia estetyczna, bo dla naszych specjalistów aureola » krąg światła wokół głowy osoby świętej. aureola » krąg światła wokół przedmiotów będących jego źródłem. aureola » krąg świetlisty. aureola » krąg świetlny. aureola » krążek. aureola » mgła metafizyczna. aureola » nad głowami świętych. aureola » nad głową anioła. aureola » nad głową świętego 8Hs7mrA. Jaskra – najczęstsze objawy widzenie tzw. aureoli (halo) wokół źródeł światła, pogorszenie wzroku, zaczerwienienie oka, rozmyta tęczówka oka, zwłaszcza u noworodków, nudności lub wymioty, ból oka, zwężenie pola widzenia (tzw. widzenie tunelowe). Jakie są pierwsze objawy jaskry? Początkowe objawy jaskry pierwotnej to przede wszystkim stopniowo pojawiające się zaburzenia wzroku – głównie obniżenie ostrości widzenia oraz tęczowe kręgi, które widzimy wokół źródeł światła. Naszą czujność powinien również budzić światłowstręt i częste łzawienie oczu. Jak wygląda atak jaskry? Ostry atak jaskry ma charakterystyczne, gwałtowne objawy. Osoba cierpiąca na jaskrę w postaci ostrej, ma silny ból oczu oraz ból głowy. Widzi kolorowe kręgi wokół źródeł światła. Pojawiają się również objawy takie jak nudności i wymioty, a także nadmierne pocenie się. Jak rozpoznać jaskrę w oku? Objawy jaskry spadek ostrości wzroku, „halo” (aureola) wokół źródeł światła, bardzo silny ból głowy i gałki ocznej, średnio szeroka, niereagująca na światło źrenica o nieregularnym kształcie, mogą wystąpić nudności i wymioty. W jakim wieku pojawia się jaskrą? jaskra barwnikowa, często rozpoznawane są u osób w wieku 20-50 lat. Ryzyko zachorowania na jaskrę istotnie rośnie z wiekiem. Osoby 70-letnie są od 3 do 8 razy bardziej narażone na zachorowanie niż osoby 40-letnie. Co może wywołać jaskrę? Przyczyną rozwijania się jaskry jest zbyt wysokie ciśnienie w gałce ocznej. W przedniej komorze oka krąży przejrzysta, wodnista ciecz, która zapewnia właściwe ciśnienie wewnątrz gałki. W przypadku jaskry przepływ cieczy zostaje zaburzony, a ciśnienie w oku stopniowo wzrasta, uszkadzając w ten sposób nerw wzrokowy. Jak szybko rozwija się jaskrą? Przez ponad połowę czasu trwania choroby (schorzenie rozwija się przez 15-20 lat!), medycyna potrafi już jaskrę wykrywać, diagnozować i leczyć, choć nie są widoczne jej objawy. Tylko wykrycie tej dolegliwości we wczesnym etapie pozwala skutecznie zatrzymać jej rozwój, prowadzący do rozpadu włókien nerwowych. Jakie powinno być prawidłowe ciśnienie w oku? Przyjmuje się, że norma ciśnienia w oku powinna mieścić się w przedziale 10–21 mm Hg. Średni poziom ciśnienia u większości ludzi wynosi ok. 16 mm Hg. Ciśnienie w oku przekraczające 24 mm Hg jest wskazaniem do dalszej diagnostyki. Jak widać przy jaskrze? U pacjentów z jaskrą, charakterystyczną cechą są problemy z widzeniem obwodowym. Obserwuje się wówczas zawężone obwodowe pole widzenia. Jest to szczególnie niebezpieczne w przypadku kierowców, którzy widzą wyłącznie na wprost, nie dostrzegając tego, co dzieje się z boku auta. Jak boli oko przy jaskrze? U 15% chorych na jaskrę może dochodzić do przejściowego wzrostu ciśnienia w gałce ocznej do 30-40 mmHg. Chory odczuwa wtedy ból oka, głowy oraz zaburzenia widzenia pod postacią kół tęczowych przy patrzeniu na źródło światła (tzw. efekt „halo”) lub zamglone widzenie. Jak wygląda badanie w kierunku jaskry? Diagnostyka jaskry jest dość złożona, nie istnieje jednak żaden przedział czasowy, potrzebny do jej rozpoznania. badanie przedniego odcinka gałki ocznej w lampie szczelinowej, badanie ciśnienia wewnątrzgałkowego (tonometria), badanie dna oka po rozszerzeniu źrenic. Czy przy jaskrze można Dzwigac? Tak. Nierozpoznana lub nieodpowiednio leczona jaskra może być przyczyną ślepoty. Czy mając jaskrę można dźwigać? Prawidłowo leczona i odpowiednio wcześnie rozpoznana jaskra nie powoduje żadnych ograniczeń w naszym życiu. Czy jaskra wystepuje u dzieci? Jaskra, jak podaje Światowa Organizacja Zdrowia, dotyka w większości przypadków osoby po 80 roku życia. Zachorowania jednak zdarzają się również u dzieci. U najmłodszych pacjentów wyróżnia się jaskrę wrodzoną, pierwotnie wrodzoną i wtórną. Ile osób choruje na jaskrę? Na całym świecie na jaskrę cierpi ok. 67 milionów ludzi. Szacuje się, że aż 6 milionów w wyniku tej choroby jest niewidomych. Dysponując obecną wiedzą, nie możemy jaskry wyleczyć, możemy ją tylko zaleczyć – spowolnić proces destrukcji nerwu wzrokowego. Kadr z filmu „Diabeł ubiera się u Prady” / fot. materiały prasowe Niewiele osób zdaje sobie z tego sprawę, ale często wiele rzeczy ocenia nasza podświadomość, nie świadomość. To, jak postrzegamy świat zależy od naszych wzorców kulturowych, doświadczeń życiowych i osobistego podejścia do stereotypów. Jednym z takich zjawisk jest efekt aureoli. Efekt aureoli (efekt halo): na czym polega? Efekt aureoli, zwany inaczej efektem halo, jest zjawiskiem dotyczącym przypisywania cech osobowości. Chodzi w nim o to, że mamy tendencję do tego, żeby przypisywać ludziom konkretne cechy osobowości w zależności od pierwszego wrażenia. Jeśli pierwsze wrażenie było pozytywne, wtedy mamy do czynienia z efektem Galatei (anielskim) natomiast jeśli negatywne – z efektem Golema, zwanym inaczej diabelskim. Efekt Galatei swoje korzenie ma w cypryjskiej mitologii. Pigmalion, nie mogąc znaleźć idealnej żony, zbudował pomnik, który był nie tylko ucieleśnieniem kobiety o idealnym wyglądzie, ale również o pięknym wnętrzu. Galatea była piękna, szlachetna, dobra i kobieca. Pragnienie Pigmaliona o posiadaniu kobiety idealnej sprawiło, że posąg ożył. Dokładnie tak samo jest w prawdziwym życiu. To nasze pragnienia i wyobrażenia nadają innym osobom cechy, których szukamy i które cenimy. Natomiast Efekt Golema swój początek zawdzięcza żydowskim podaniom ludowym. Golem, ulepiony z gliny ożył i miał chronić praskich Żydów przed prześladowaniami. Jednak pozbawiony mózgu i duszy chciał zabić swojego twórcę. Mówiąc inaczej, efekt Golema polega na tym, że nasze negatywne zdanie o kimś ma wpływ na negatywne (zwykle nieprawdziwe) cechy, które danej osobie przypisujemy. Efekt aureoli (efekt halo) a psychologia Efekt aureoli w ujęciu psychologicznym, dotyczy naszych skłonności do przypisywania innym osobom cech, których zobaczyć nie możemy, ale na podstawie pierwszego wrażenia jesteśmy głęboko przekonaniu o ich istnieniu. Jeśli podczas pierwszego spotkania ktoś przyjdzie punktualnie, a my sami cenimy sobie punktualność, wtedy taką osobę automatycznie uznamy za odpowiedzialną i taką, która sobie w życiu poradzi. Jeśli natomiast ktoś się spóźni, a my nie cierpimy spóźnialstwa, wtedy wysnujemy wnioski, że mamy do czynienia z osobą lekkomyślną, nieodpowiedzialną i lekceważącą innych. Zauważmy, że w żadnej z tych sytuacji nie mieliśmy możliwości przekonania się, czy dana osoba te cechy posiada. Wysnuliśmy je tylko na podstawie naszego własnego doświadczenia i wzorców kulturowych, którym podlegamy. Co to jest intymność z psychologicznego punktu widzenia i jak o nią dbać? Definicja intymności Najsilniejszym wzorcem kulturowym, który ma bezpośredni związek z efektem halo jest przypisywanie komuś pewnych cech osobowości tylko na podstawie wyglądu. Co za tym idzie, ładnym osobom automatycznie przypisujemy dobre cechy np. ładna kobieta będzie nam się wydawała od razu dobra, a przystojny mężczyzna będzie tym bardziej zaradnym. Osoby, uznane przez nas za nieatrakcyjne łatwiej nam będzie uznać za złe lub złośliwe. Podobnie rzecz się ma ze stereotypami. Mimo, że nie lubimy się do tego przyznawać, to na co dzień mamy bardzo głęboko zakorzenione stereotypowe myślenie, np. o rudych osobach mówimy, że są fałszywe, a o blondynkach, że są głupie. Osoby noszące okulary uznamy za mądre, a mężczyznę z tatuażem na ręku posądzimy o niecne zamiary. Jak rozkochać w sobie faceta do szaleństwa? Czy można zauroczyć sobą chłopaka na nowo? Efekt pierwszego wrażenia – warto kierować się nim w ocenianiu innych? Ludzie w kwestii pierwszego wrażenia dzielą się na dwa obozy. Jedni uważają, że pierwsze wrażenie zawsze bywa mylne, natomiast drudzy – że to właśnie wtedy mamy szansę naprawdę kogoś poznać. Pewne jest tylko jednak to, że pierwsze wrażenie mamy szansę zrobić tylko raz. Jednak w żadnym stopniu nie powinniśmy się nim kierować w ocenianiu innych Efekt aureoli w ocenianiu najczęściej ma niewiele wspólnego z prawdą. Mało tego, bywa krzywdzący dla danej osoby. Wszystko przez to, że oceniamy kogoś przez pryzmat własnej osoby i utartych schematów myślowych. Nie tylko z resztą efekt halo ma wpływ na to, jak postrzegamy inne osoby. Na pierwsze wrażenie ma też wpływ tak zwany efekt kontrastu, polegający na tym, że oceniamy kogoś przez pryzmat wydarzenia, które miało miejsce przed momentem, lub efekt pierszeństwa, mówiący o tym, że pierwsze wrażenie dotyczące danej osoby zostanie z nami już na zawsze. Efekt kontrastu, to nic innego jak ocena porównawcza, np. nauczycielka ocenia nas lepiej, bo w ławce siedzimy z Grzesiem, który osiąga kiepskie wyniki ze wszystkich przedmiotów. Widać teraz, jak niewiele zależy od osoby, którą dopiero co poznajemy, a jak wiele od nas samych. Poznając nową osobę, tak naprawdę nie wiemy w jakiej sytuacji widzimy ją po raz pierwszy. Być może trafiliśmy na jej gorszy dzień? Nie znamy powodu, dla którego ktoś się spóźnił, często zerka w telefon albo jest niemiły. To oczywiste, że podświadomie dokonamy oceny tej osoby, ale najważniejsze to wiedzieć, że to, co w danej chwili czujemy albo myślimy o danej osobie, jest tylko niewielkim fragmentem prawdy o niej. Jeśli nie znamy kogoś na tyle dobrze, żeby mieć pewność, że cechy które mu przypisujemy są prawdziwe, najlepiej powstrzymać się od wyrokowania na ich temat. Jak nie dać się oszukać przez efekt aureoli? Nie oceniaj zbyt szybko ludzi Nie powinniśmy w ogóle oceniać innych ludzi. Jednak sam fakt, że to robimy nie do końca jest od nas zależny. Samo ocenianie odbywa się bardziej w naszej podświadomości, bo właśnie tam przechowywane jest wszystko to, co ma wpływ na nasz odbiór innych osób. Tak naprawdę nie dokonujemy oceny samodzielnie, a właśnie poprzez zjawiska typu efekt aureoli. Jednak wiedząc, jak często niewiele wspólnego z prawdą ma pierwsze wrażenie, warto chociaż na początku powstrzymać się od dokonywania „poważnych ocen”, czyli nie przypisywać od razu konkretnych cech. Weźmy pod uwagę jak niewiele wiemy jeszcze o poznanej osobie oraz czy sami chcielibyśmy być tak oceniani. Efekt aureoli w ocenianiu ludzi może tak naprawdę wyrządzić również krzywdę nam samym. Pozytywne cechy, które od razu komuś przypiszemy, mogą być absolutnie przez nas źle dopasowane. Taka znajomość może w przyszłości przynieść nam niestety niemiłe sytuacje. Zdarzyć się może też odwrotnie – możemy stracić szansę na ciekawą znajomość, jeśli niewłaściwie ocenimy kogoś zbyt szybko. Zobacz także: O tym, że jaskra jest groźna i potrafi trwale uszkodzić wzrok słyszeliśmy już nie jeden raz. Co zrobić, gdy pojawią się pierwsze oznaki tego schorzenia? Nerwy i ciśnienie – czyli o co chodzi w jaskrze? Jaskra to choroba nerwu wzrokowego – kluczowej struktury dla całego zmysłu widzenia. Jego włókna przenoszą informację z siatkówki oka wprost do mózgu, gdzie powstaje ostateczny widziany przez nas obraz. Miejsce, w którym nerw wzrokowy wychodzi z gałki ocznej nazywa się tarczą. Niestety, są sytuacje w których dochodzi do jego uszkodzenia. Najczęściej dzieje się tak na skutek wzrostu ciśnienia wewnątrz oka. Powoduje to stopniowe obumieranie i zanik poszczególnych włókien nerwu, co – jak nietrudno się domyślić – może mieć dość poważne skutki dla widzenia. Rodzaje jaskry Jaskra to choroba, która ma kilka różnych postaci. Pierwsze kryterium, jakie bierze się pod uwagę, to czy jest pierwotna, czy też powstała w wyniku innego schorzenia (wtórna). Drugą bardzo ważną kwestią jest kąt przesączania – jego budowa i funkcjonowanie ma wpływ na przebieg choroby. Wyróżniamy: Jaskrę pierwotną otwartego kąta przesączania – to najczęściej występująca postać schorzenia. Jest niestety bardzo podstępna – w wielu przypadkach całymi latami rozwija się bezobjawowo, nie dając żadnych dolegliwości! To znacznie utrudnia wczesne wykrycie – kiedy w końcu schorzenie staje się zauważalne, często jest już na bardzo zaawansowanym etapie. Jaskrę pierwotną zamkniętego kąta przesączania – związaną z nieprawidłową budową kąta przesączania. Dochodzi do zablokowania odpływu cieczy wodnistej z oka i w konsekwencji do wzrostu ciśnienia wewnątrzgałkowego. Ta odmiana choroby występuje rzadziej (ok. 5-10% przypadków). W jej przebiegu może też wystąpić tzw. ostry atak jaskry, czyli sytuacja, w której dochodzi do gwałtownego zamknięcia kąta przesączania – potrzeba wtedy szybkiego zgłoszenia się do lekarza, bo w przeciwnym razie w krótkim czasie może dojść do nawet całkowitej utraty wzroku. Jaskrę wtórną – która powstaje z powodu zadziałania jakiegoś konkretnego czynnika – urazu, innej choroby (np. zaćmy), czy też stanu zapalnego. Podobnie jak jaskra pierwotna występuje w postaci z otwartym lub zamkniętym kątem przesączania. Jaskrę wrodzoną – zaburzenia budowy i funkcji kąta mogą powstać też wcześniej – już w okresie embrionalnym. Jeśli dojdzie do takiej sytuacji, wtedy mówimy o jaskrze wrodzonej. Schorzenie ujawnia się w ciągu pierwszych kilku-kilkunastu lat życia (a nawet w okresie noworodkowym). Charakterystycznym objawem może być powiększenie jednego z oczu (tzw. wole oko). Przyczyny rozwoju jaskry Wiemy już, że jedną z głównych przyczyn występowania neuropatii jaskrowej jest wzrost ciśnienia wewnątrz gałki ocznej i związany z tym ucisk tarczy nerwu wzrokowego. Można by jednak zapytać – skąd bierze się ten wzrost ciśnienia? To zależy – w przypadku jaskry zamkniętego kąta przesączania „winna” jest najczęściej nieprawidłowa budowa odpływu cieczy wodnistej, który jest wtedy bardzo łatwo blokowany – np. w trakcie akomodacji lub podczas zmiany szerokości źrenicy. Bezpośrednią przyczynę powstawania zmian można też łatwo wskazać w przypadku jaskry wtórnej i wrodzonej. Niestety, nie jest to takie proste w najczęściej występującej jaskrze pierwotnej otwartego kąta przesączania. Do dziś nie udało się ustalić, w jaki dokładnie sposób dochodzi do jej rozwoju. Dlatego też tę postać często określa się mianem idiopatycznej, czyli samoistnej. Warto jednak pamiętać, że podstawowym czynnikiem ryzyka jej wystąpienia jest wzmożone ciśnienie wewnątrz gałki ocznej. Do innych zaliczyć można jeszcze wysoką krótkowzroczność; cienką rogówkę; choroby sercowo naczyniowe; częste migreny; przypadki występowania jaskry w najbliższej rodzinie. Jakie objawy powoduje jaskra? U większości pacjentów jaskra długo nie daje żadnych objawów, bo nasz mózg skutecznie próbuje kompensować pojawiające się zaburzenia widzenia. Postać pierwotna zamkniętego kąta przesączania może jednak powodować objawy jeszcze przed powstaniem neuropatii. Zaniepokoić nas powinny: silne bóle oczu i głowy; wrażenie halo (aureoli) wokół źródeł światła; przymglenie, zawężenie widzenia; światłowstręt; nudności i wymioty (występują w połączeniu z silnym bólem głowy i oczu w trakcie ostrego ataku jaskry). Co zrobić, gdy pojawią się pierwsze oznaki jaskry? Najlepiej umówić się na pilną wizytę u okulisty, który zbada nasze oczy i postawi właściwą diagnozę. Warto pamiętać, że w przypadku tego schorzenia liczy się czas – im wcześniej wykryta jaskra, tym większe szanse na zachowanie dobrego wzroku. „Wcześnie” to w jej przypadku często jeszcze zanim pojawią się wyraźne objawy – w końcu w bardzo wielu przypadkach rozwija się ona po cichu. Dlatego najlepsze, co możemy zrobić to regularna kontrola wzroku u okulisty – nawet wtedy, gdy wydaje nam się, że wszystko jest w jak najlepszym porządku. Po 40. roku życia powinniśmy badać oczy przynajmniej raz na dwa lata, a po 55. – raz do roku. Jeśli dotąd tego nie robiłeś/łaś, najwyższy czas na zmianę! Jak diagnozuje się jaskrę? Diagnostyka jaskry opiera się głównie na stwierdzeniu charakterystycznych cech występujących w przebiegu tej choroby – zmian tarczy nerwu wzrokowego na dnie oka oraz ubytków pola widzenia. Do najczęściej wykonywanych badań zaliczamy: gonioskopię (ocenę kąta przesączania); tonometrię (pomiar ciśnienia wewnątrz gałki ocznej); OCT, czyli optyczną koherentną tomografię (ocenę grubości włókien nerwowych siatkówki, w tym również tarczy nerwu wzrokowego); perymetrię (badanie pola widzenia); badanie ostrości wzroku; USG gałki ocznej. Leczenie jaskry – czy jest możliwe? To, czy leczenie jest możliwe zależy od kilku czynników: stopnia zaawansowania trwającej choroby (tzn. jak bardzo uszkodzony jest nerw wzrokowy); postaci jaskry; szybkości, z jaką postępuje; wieku pacjenta; indywidualnych uwarunkowań chorego. W przypadku jaskry pierwotnej otwartego kąta przesączania całkowite wyleczenie jest zwykle niemożliwe – można jednak podjąć walkę o zachowanie jak najlepszej jakości widzenia i maksymalne spowolnienie postępów choroby. W postaci zamkniętego kąta, w początkowych, mniej zaawansowanych przypadkach, najczęściej stosuje się krople do oczu. Celem takiej terapii jest obniżenie ciśnienia wewnątrz gałki ocznej, a następnie utrzymywanie go na bezpiecznym poziomie. Kiedy sytuacja jest poważniejsza, a jaskra bardziej zaawansowana, można zastosować też leczenie operacyjne. Istnieje kilka rodzajów zabiegów, których wspólnym celem jest obniżenie ciśnienia i próba stworzenia nowej (dodatkowej) drogi odpływu dla cieczy wodnistej z oka. Wykonuje się Selektywną trabekuloplastykę laserową (SLT) – która może być stosowana w różnych postaciach jaskry i w razie potrzeby wielokrotnie powtarzana. Zabieg polega na pobudzeniu komórek do usuwania złogów utrudniających odpływ cieczy wodnistej. Dzięki temu poprawia się jej odpływ i obniża ciśnienie wewnątrz oka. Co ciekawe, procedura SLT trwa tylko ok. 5 minut! Irydotomię laserową – polegającą na wykonaniu niewielkiego otworu w tęczówce, przez który może uchodzić ciecz wodnista. Często stosowana w jaskrze zamkniętego kąta. Wszczepienie mikroimplantów – które obniżają i stabilizują ciśnienie wewnątrzgałkowe. Są to w pełni bezpieczne i – dzięki miejscowemu znieczuleniu – zupełnie bezbolesne zabiegi, stosowane w walce z neuropatią jaskrową na całym świecie. Bibliografia: Weinreb Aung T., Medeiros The pathophysiology and treatment of glaucoma: a review. JAMA. 2014 May 14; 311(18): 1901-11. doi: PMID: 24825645; PMCID: PMC4523637. Garg A., Gazzard G. Selective laser trabeculoplasty: past, present, and future. Eye (Lond). 2018 May; 32(5): 863-876. doi: Epub 2018 Jan 5. Erratum in: Eye (Lond). 2020 Aug; 34(8): 1487. PMID: 29303146; PMCID: PMC5944654. Chen Lai Yen Huang Use of iStent as a Standalone Operation in Patients with Open-Angle Glaucoma. J Ophthalmol. 2020 May 24; 2020: 8754730. doi: PMID: 32566270; PMCID: PMC7267876. Niżankowska Podstawy okulistyki. Wydanie II poprawione i uzupełnione. VOLUMED, Wrocław 2000.